Grlić materice, sačuvajte reproduktivno zdravlje!

Rak grlića materice

Rak grlića materice spada u najčešće maligne tumore žena u celom svetu. Svake godine se utvrdi oko 500.000 novoobolelih, a oko 270.000 žena umre od ove bolesti. Učestalost raka grlića materice nije ista u svim delovima sveta, pa ni unutar pojedinih regiona. Ipak, više od 85% svih slučajeva oboljevanja i smrtnih ishoda se dešava u zemljama u razvoju u kojima ne postoji organizovani skrining program. Slična situacija je i na području Evrope. Rak grlića materice se znatno češće javlja u zemljama centralne i istočne Evrope, među kojima se u samom vrhu nalazi i naša zemlja.

autor: Mr sc. dr Nevenka Pavlović – epidemiolog, Gradski zavod za javno zdravlje Beograd


Svake godine se u Srbiji otkrije oko 1400 novih slučajeva oboljenja i nažalost izgubi život oko 500 žena. Obzirom da se rak grlića materice razvija veoma sporo (u većini slučajeva 8 do 10 godina) i da se redovnim pregledima bolest može otkriti u fazi kada je lečenje uspešnije, ovi podaci ukazuju na kasno javljanje ginekologu i zauvek izgubljeno dragoceno vreme.

Rak grlića materice počinje promenama ćelija grlića materice i njihovim nekontrolisanim umnožavanjem. U početku promene su blagog stepena, predstavljaju premalignu promenu koja može da se otkrije jednostavnim pregledom (Papanikolau testom) i uspešno leči. S vremenom promene napreduju, ćelije sve više postaju nepravilne po izgledu, obliku i veličini, i vode ka razvoju maligne bolesti.

Karakteristika malignih bolesti uopšte, pa i raka grlića materice, je da u toku ranog stadijumu i premalignih promena nema nikakvih simptoma, ali se promene prilikom pregleda i Papanikolau testa već tada mogu otkriti i započeti odgovarajuće lečenje.

 MERE PREVENCIJE:

Uvek su usmerene na poznate faktore rizika. Najbolje je, ako je to moguće, njihovo izbegavanje ili eliminacija. Kako to nije uvek izvodljivo treba se potruditi da se rizik što više smanji. Na pušenje se može uticati, stupanje u zaštićene seksualne odnose, donekle na vreme započinjanja seksualne aktivnosti i izbor seksualnih partnera.

Upotreba kondoma je efikasna zaštita od mnogih polno prenosivih infekcija, ali u slučaju infekcija HPV to nije tako. Razlog je prisustvo HPV i na koži genitalija koja nije pokrivena kondomom, kao i na području anogenitalne regije.

Sledeća raspoloživa mera je vakcinacija protiv infekcija HPV. Do danas su proizvedene dve vakcine koje mogu da stvore zaštitu od infekcija koje izazivaju ovi virusi.

Jedna stimuliše stvaranje zaštite od dva za sada najčešće zastupljena tipa humanih papiloma virusa koji su povezani sa razvojem abnormalnih nalaza Papanikolau testa i raka grlića materice u svetu. To su tipovi HPV 16 i 18 (tipovi sa onkogenim potencijalom). Druga vakcina je napravljena tako da osim zaštite protiv dva navedena tipa virusa, stimuliše i zaštitu protiv dva najčešća tipa HPV koji izazivaju razvoj genitalnih bradavica. To su tipovi HPV 6 i 11, odnosno tipovi sa niskim potencijalom. Treba znati da napravljene vakcine ne štite od ostalih tipova HPV i da je je njihova efikasnost najveća ako se daju pre mogućeg kontakta sa virusima, što znači pre započinjanja seksualnog života. Ovo je jedan od razloga zbog čega HPV vakcinacija nije zamena za redovne ginekološke preglede i Papanikolau test.

Papanikolau test podrazumeva uzimanje brisa grlića materice u toku običnog ginekološkog pregleda, njegovo slanje u laboratoriju, bojenje po metodi Papanikolau i analizu pod mikroskopom. Uzimanje brisa obavlja se četkicom i nije bolno. U njemu se nalaze ćelije sa površine grlića materice na kojima se nakon bojenja po metodi Papanikolau mogu uočiti promene i nepravilnosti ćelija grlića materice. Ukoliko nalaz nije uredan, on ukazuje da su nađene neke izmenjene ćelije i ne znači da je to maligna bolest. Takav nalaz upozorava na neophodnost daljeg praćenja i postupanja po savetu ginekologa. U zavisnosti od rezultata ginekolog može predložiti ponavljanje pregleda, dodatne detaljnije preglede u cilju postavljanja dijagnoze i određivanja terapije. Važno je još jednom ponoviti, da se redovnim obavljanjem ovih pregleda omogućava otkrivanje bolesti u premalignoj fazi u kojoj promene mogu lako da se otklone i spreči prelazak u malignu bolest.

Rak grlića matericeRedovni pregledi žena koje nemaju nikakve tegobe nazivaju se skrining pregledi, i oni imaju cilj da se što ranije pronađu promene na grliću materice koje nisu rak, već su još uvek premaligne promene koje lako i uspešno mogu da se otklone. Zahvaljujući sporom razvoju raka grlića materice, ovim redovnim pregledima bolest se može otkriti na vreme, pa je to jedan od razloga što se ovaj skrining smatra najuspešnijim od svih do sada poznatih. Sa skriningom treba započeti 3 godine posle početka seksualne aktivnosti, najkasnije od 21.godine života, a zatim nastaviti sa redovnim pregledima jednom godišnje.
Dobro je poznato da je u zemljama u kojima je sproveden i dobro organizovan skrining raka grlića materice, broj žena obolelih i umrlih od ove maligne bolesti smanjen za više od 80%.
Znajući sve ovo o značaju i dobrobiti koju nam donose redovni odlasci kod ginekologa i skrining pregledi, treba ih prihvatiti i iskoristiti u ime očuvanja sopstvenog zdravlja.

FAKTORI RIZIKA ZA NASTANAK RAKA GRLIĆA MATERICE

Do danas su opisani brojni faktori koji se dovode u vezu sa nastankom ove maligne bolesti. To je na prvom mestu dugotrajna infekcija HPV (humanim papiloma virusima), zatim pušenje, odsustvo normalnog imunog odgovora, izvesne seksualne navike, druge seksualno prenosive bolesti i faktori vezani za seksualnog partnera.
Prisustvo faktora rizika kod jedne osobe ne znači da će ona obavezno oboleti od raka grlića materice, već da je u većem riziku za razvoj bolesti od one osobe koja ih nema. Takođe treba znati da rizik raste sa brojem prisutnih faktora rizika, odnosno imaju udruženo dejstvo.

Dugotrajna HPV infekcija je najvažniji pojedinačni uzročni faktor za nastanak raka grlića materice, i predstavlja neophodan ali ne i dovoljan faktor rizka za nastanak maligne bolesti.
Otkriveno je više od 130 tipova ovih virusa, među kojima oko 40 izaziva infekcije polnih organa žena i muškaraca. Neki od njih izazivaju dobroćudne promene – polne bradavice (kondilome), a neki su povezani sa razvojem premalignih i malignih promena stidnice, grlića materice anusa i penisa. Na osnovu ove povezanosti označeni su kao HPV tipovi niskog i visokog rizika, odnosno sa onkogenim potencijalom. I jedni i drugi se prenose seksualnim kontaktom (svi oblici seksualnog odnosa sa ili bez penetracije) i kontaktom sa kožom ano-genitalne regije.

Za ulazak virusa neophodne su male, takozvane mikro povrede kože ili sluzokože. Na infekciju su osetljive osobe oba pola, tokom celog perioda seksualne aktivnosti, ali je najveća u prvoj godini od stupanja u seksualne odnose. Smatra se da tokom života 50-80% žena dobije HPV infekciju, od čega je polovina izazvana onkogenim HPV tipovima. Infekcija HPV virusom obično prolazi bez ikakvih simptoma i većina ljudi i ne zna da je bila zaražena. U najvećem broju slučajeva (oko 80%) u periodu od 6 meseci do 2 godine organizam se sam izbori sa infekcijom, pa ona ima prolazni karakter. Međutim, onaj manji broj žena kod kojih nije došlo do spontanog oslobađanja od infekcije izazvane virusima sa onkogenim potencijalom, ima povećan rizik da kasnije u toku života oboli od raka grlića materice. Dugotrajno delovanje virusa na ćelije grlića materice, uz pomoć delovanja drugih faktora rizika, najpre dovodi do promena blagog stepena – premalignih promena, koje ukoliko se ne otkriju i ne leče u tom stadijumu, nastavljaju razvoj u pravcu maligne bolesti. Redovnim ginekološkim pregledima i Papanikolau testom, ove promene se mogu otkriti na vreme, lako i uspešno otkloniti.

Pušenje i oslabljen imuni sistem su nesumnjivo dokazani kao najvažniji faktori koji uz dugotrajnu infekciju HPV doprinose riziku za razvoj raka grlića materice. U brojnim stručnim radovima opisana je direktna mutagena uloga sastojaka duvanskog dima na DNK ćelija grlića materice. Osim toga, prisustvo nikotina u sluzi grlića materice pušača i nepušača ukazalo je i na ulogu pasivnog pušenja kao faktora rizika.

Oslabljen imuni sistem se smatra predisponirajućim faktorom za nastanak HPV infekcije, naročito onkogenim tipovima. I ovaj faktor učestvuje u nastanku premalignih i malignih promena.

Navike seksualnog ponašanja prvenstveno se odnose na rano stupanje u seksualne odnose (pre 16.godine) što se poklapa sa najvećim rizikom od HPV infekcije i karakteristikama tkiva grlića materice u tom životnom periodu. Rizik raste i sa povećanjem broja seksualnih partnera i nezaštićenim seksualnim odnosima jer raste rizik za dobijanjem HPV infekcije i drugih seksualno prenosivih infekcija koje doprinose lakšem razvoju promena ćelija grlića materice.

Komentari